Απόλυση και ανεργία: σημαντικοί παράγοντες κινδύνου για την ψυχική υγεία

Το ζήτημα της οικονομικής κρίσης έχει απασχολήσει μεγάλο μέρος της ερευνητικής κοινότητας σε αρκετούς επιστημονικούς κλάδους, όπως αυτόν της οικονομίας, της κοινωνιολογίας και της ψυχολογίας. Η οικονομική κρίση μπορεί να διευρύνει τις οικονομικές ανισότητες στις κοινωνίες, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο για φτωχή ψυχική υγεία. Τα χρέη, οι οικονομικές δυσκολίες και τα προβλήματα κάλυψης των εξόδων του σπιτιού οδηγούν σε ψυχολογικά προβλήματα. Μάλιστα, όσο περισσότερα χρέη τόσο υψηλότερος ο κίνδυνος για τις κοινές ψυχικές διαταραχές, όπως το άγχος ή η κατάθλιψη (Wahlback & McDaid, 2012).

Επακόλουθο της οικονομικής κρίσης είναι η ανεργία, δηλαδή η ακούσια μη ενασχόληση με κάποια εργασία. Το στοιχείο της μη πρόθεσης έχει μεγάλη σημασία εδώ. Άνθρωποι που δεν εργάζονται από επιλογή, δεν έχουν τις ίδιες ψυχολογικές επιπτώσεις με εκείνους που ακούσια δεν εργάζονται και το παρόν άρθρο δεν εστιάζει σε αυτούς.

Η απώλεια της εργασίας, ειδικά μάλιστα όταν αυτή συμβαίνει απροσδόκητα, συνδέεται με αισθήματα προδοσίας, μείωσης και θυμού. Παράλληλα, πλήττει την ποιότητα της κοινωνικής ζωής του ατόμου, οδηγεί σε έλλειψη άνεσης, μειώνει την αίσθηση του ανήκειν και την παραγωγικότητα. Ακόμη, η απώλεια μιας δουλειάς ερμηνεύεται ως μία μετάβαση στην κοινωνική κλίμακα, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε διαταραχή της αίσθησης του εαυτού, της ταυτότητας, της κοινωνικής αναγνώρισης και της καθημερινής ρουτίνας των ανθρώπων.

Το άτομο που έχασε την δουλειά του δυσκολεύεται πλέον να προσδιορίσει τον εαυτό του όπως επιθυμεί. Η διαφορά ανάμεσα στον Δημήτρη τον καθηγητή, τον γυμναστή, τον ηλεκτρολόγο κ.ο.κ. και στον Δημήτρη-σκέτο είναι τεράστια. Ο άνθρωπος βιώνει, λοιπόν, δύο σημαντικές απώλειες: εκείνη της εργασίας και εκείνη που σχετίζεται με το κομμάτι, το οποίο μέχρι πρότινος συμπλήρωνε την αυτοεικόνα του.

Με εξαίρεση την αυτοεικόνα, όμως, πλήγμα υφίστανται και οι ίδιες οι βάσεις της ζωής. Αυτό γίνεται εύκολα κατανοητό, αν αναλογιστούμε πως η εργασία προσδιορίζει την ιστορία, το παρόν, αλλά και το μέλλον του ανθρώπου. Οι σπουδές και η πολύωρη προϋπηρεσία ενός εργαζομένου, η τωρινή απασχόληση με την εργασία -η οποία κατά πάσα πιθανότητα κατέχει μεγάλο μέρος της ημέρας- και τα σχέδια για το μέλλον -προαγωγή, εξοικονόμηση χρημάτων για κάποια επένδυση κλπ-, διαλύονται όταν το άτομο χάσει την δουλειά του.

Η ανεργία σχετίζεται επίσης με το στίγμα. Η απάντηση “τίποτα” στην ερώτηση “εσύ με τι ασχολείσαι;” μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβαρυντική για την αυτοεκτίμηση. Το στίγμα της ανεργίας, μάλιστα, αυξάνεται όσο μεγαλώνει το χρονικά διάστημα που το άτομο μένει άνεργο.

Αξίζει να σημειώσουμε εδώ πως η επίδραση της ανεπαρκούς εργασίας, όπως είναι η μερική απασχόληση, μοιάζει περισσότερο με την ανεργία παρά με την εργασία, όσον αφορά στην ψυχολογική ευημερία. Κάποιος που απολύθηκε από την δουλειά του, στην οποία αφιέρωσε σπουδές, χρόνο και κόπο, δεν κερδίζει ιδιαίτερα ψυχολογικά οφέλη από μία εργασία κατώτερη των προσδοκιών του -και πολύ πιθανόν των δεξιοτήτων του-. Ίσα ίσα, μάλιστα, αυτό μπορεί να έχει αρνητική επίδραση στην αυτοεκτίμησή του.

Αναμφίβολα οι ψυχολογικές επιπτώσεις που προκαλούνται από την ανεργία είναι πολύ σημαντικές και σίγουρα δεν πρέπει να υποτιμούνται όταν τις συγκρίνουμε με τις υλικές. Έχει υποστηριχθεί, άλλωστε, ότι όσο πιο παρατεταμένη είναι η έλλειψη εργασίας τόσο πιο δύσκολα τα άτομα μπορούν να μεταβάλλουν την διάθεση τους όταν βρουν δουλειά. Με άλλα λόγια, η απώλεια των «ψυχολογικών κερδών», όπως αυτά που αναφέραμε παραπάνω, φαίνεται να είναι ακόμη πιο σημαντική από την μείωση του εισοδήματος, χωρίς αυτό να σημαίνει φυσικά ότι η τελευταία δεν προκαλεί επιπρόσθετα προβλήματα.

Επιπλέον η ανεργία έχει βρεθεί ότι σχετίζεται με:

καταθλιπτική διάθεση
άγχος
απελπισία
απάθεια
αδυναμία αντιμετώπισης προβλημάτων (όχι απαραίτητα οικονομικών)
χρήση ουσιών
αυτοκτονία
υψηλότερα ποσοστά διαζυγίων
υψηλότερα ποσοστά ενδοοικογενειακής βίας
Σαν τελικό σχόλιο θα προσθέσουμε ότι σε περιόδους κρίσης οι πληθυσμοί που μένουν άνεργοι δεν παρουσιάζουν τόσο έντονα συμπτώματα στην ψυχική τους κατάσταση. Αντίθετα, έχει βρεθεί πως περισσότερα προβλήματα παρουσιάζουν οι άνεργοι που βρίσκονται σε περιοχές με οικονομική ευρωστία (Clark, 2003). Με άλλα λόγια, η σκέψη του ότι η προσωπική ανεργία είναι αποτέλεσμα της γενικότερης κατάστασης -εξωτερικός παράγοντας- και όχι της ανικανότητας του ατόμου -εσωτερικός παράγοντας- μοιάζει να είναι προστατευτική για την αυτοεικόνα.

Εν τούτοις, αυτό δεν μειώνει τις αρνητικές επιδράσεις της ανεργίας. Το άδικο μιας απόλυσης μέσα σε περιόδους οικονομικής κρίσης και οι μειωμένες προοπτικές για εύρεση εργασίας αυξάνουν τον θυμό και την απελπισία των ατόμων. Οι κοινωνικές προσδοκίες πιέζουν το άτομο να βρει εργασία, ενώ εκείνο είναι πιθανόν να αισθάνεται αποθαρρυμένο και απογοητευμένο. Γενικώς, η απόλυση και η συνακόλουθη ανεργία διαταράσσουν την συναισθηματική, πρακτική και κοινωνική ζωή του ατόμου, απαιτώντας από αυτό μεγάλα αποθέματα ανθεκτικότητας και υπομονής για να αναδιαμορφώσει την ζωή του.